Chương 8

Phương Pháp “9 Màn Hình” của Tư Duy Tài Năng (Người Vận Hành Hệ Thống)

8.1 Tổng Quan

9 Màn Hình hay Người Vận Hành Hệ Thống là một kỹ thuật của TRIZ giúp các nhà đổi mới nhìn nhận một hệ thống qua ba khoảng thời gian (Quá Khứ – Hiện Tại – Tương Lai) và ba cấp độ hệ thống (Hệ thống con – Hệ thống – Hệ thống lớn hơn). Điều này tạo ra chín “màn hình” để phân tích có cấu trúc.

8.2 Tại Sao Sử Dụng 9 Màn Hình?

Các nhà đổi mới thường bị “bế tắc” trong một khung tư duy duy nhất (“hệ thống hiện tại”). Tư Duy Tài Năng giúp mở rộng góc nhìn bằng cách xem xét:

  • Quá Khứ: Những thay đổi đã xảy ra có thể mang lại các gợi ý hoặc tài nguyên.
  • Tương Lai: Cách hệ thống tiến hóa hoặc thay đổi bối cảnh trong tương lai.
  • Hệ Thống Con: Chi tiết các bộ phận có thể được tối ưu hóa hoặc sử dụng theo cách khác.
  • Hệ Thống Lớn Hơn: Các tài nguyên và hạn chế từ môi trường xung quanh.

Bằng cách có hệ thống xem xét các góc nhìn này, bạn có thể khám phá ra:

  • Các tài nguyên ẩn ở hệ thống lớn hơn.
  • Mâu thuẫn Vật Lý có thể được tách rời theo thời gian hoặc không gian.
  • Các hướng tiến hóa mà hệ thống có thể theo.

8.3 Bố Cục của 9 Màn Hình

         Quá Khứ            Hiện Tại             Tương Lai
    +-------------+   +-------------+    +-------------+
SS  | Hệ Thống Lớn Hơn |   | Hệ Thống Lớn Hơn |    | Hệ Thống Lớn Hơn |
    +-------------+   +-------------+    +-------------+
    +-------------+   +-------------+    +-------------+
S   | Hệ Thống Con   |   | Hệ Thống      |    | Hệ Thống Con   |
    +-------------+   +-------------+    +-------------+
    +-------------+   +-------------+    +-------------+

Trong thực tế, bạn có thể điều chỉnh số cột (ví dụ: tương lai gần vs. tương lai xa) hoặc hàng (các hệ thống con nhỏ hơn, v.v.).

8.4 Ví Dụ: Một Cây

  • Hiện Tại – Hệ Thống: Một cây trưởng thành trong sân nhà bạn.
  • Quá Khứ – Hệ Thống: Một hạt giống hoặc cây con non.
  • Tương Lai – Hệ Thống: Có thể là một cây lớn hơn hoặc một khối gỗ nếu bị chặt hạ.
  • Hệ Thống Con: Cành, lá, rễ.
  • Hệ Thống Lớn Hơn: Vườn, vườn cây ăn quả, toàn bộ môi trường xung quanh.

Phân tích từng màn hình có thể hé lộ các gợi ý về tăng trưởng, sử dụng tài nguyên (ánh sáng, nước), hoặc mâu thuẫn (cần bóng mát nhưng cũng cần ánh sáng).

8.5 Ứng Dụng

  1. Giải Quyết Mâu Thuẫn Vật Lý: Khi suy nghĩ qua các khoảng thời gian hoặc không gian khác nhau, bạn có thể tách rời các yêu cầu mâu thuẫn.
  2. Xác Định Các Chức Năng Bổ Sung: Hệ thống lớn hơn có thể cần các dịch vụ mới mà hệ thống của bạn có thể cung cấp.
  3. Tìm Kiếm Các Hướng Tiến Hóa: Nhìn lại cách các hệ thống tương tự đã tiến hóa trong quá khứ hoặc cách bối cảnh tương lai có thể thay đổi.

8.6 Bài Học Từ Bản Thảo Thứ Hai

Tư Duy Tài Năng được xem là dấu hiệu của các chuyên gia TRIZ cấp cao. Họ có thể linh hoạt chuyển đổi qua lại giữa 9 màn hình, từ chối chấp nhận hiện trạng hoặc một góc nhìn duy nhất. Sự linh hoạt tư duy này rất quan trọng để khám phá ra các giải pháp “không thể” theo cách thông thường.

8.7 Kết Luận

Phương pháp 9 Màn Hình mở rộng tầm nhìn giải quyết vấn đề của bạn và đặc biệt hữu ích khi kết hợp với giải quyết Mâu Thuẫn Vật Lý và phân tích Tài Nguyên. Những người thực hành TRIZ cấp độ Level 1 nên luyện tập nhìn vượt ra ngoài “hệ thống hiện tại” để khám phá ra những góc nhìn sáng tạo hơn.

Lời Kết và Lộ Trình

Chúc mừng! Bạn đã khám phá thành công các công cụ cốt lõi của TRIZ Level 1:

  1. Phân Tích Chức Năng (Chương 2)
  2. Phân Tích Chuỗi Nguyên Nhân – Hệ Quả (Chương 3)
  3. Loại Bỏ Phần Thừa (Chương 4)
  4. Mâu Thuẫn Kỹ Thuật & Ma Trận Altshuller (Chương 5)
  5. Mâu Thuẫn Vật Lý (Chương 6)
  6. Tài Nguyên của Hệ Thống Kỹ Thuật (Chương 7)
  7. Phương Pháp 9 Màn Hình (Người Vận Hành Hệ Thống) (Chương 8)

Tích Hợp Các Công Cụ

Một quy trình giải quyết vấn đề theo TRIZ Level 1 điển hình có thể diễn ra như sau:

  1. Phân Tích Chức Năng → Xác định và phân loại các vấn đề.
  2. Phân Tích Chuỗi Nguyên Nhân – Hệ Quả → Tìm ra các Bất Lợi Chủ Chốt.
  3. Loại Bỏ Phần Thừa → Loại bỏ hoặc kết hợp các thành phần nếu có lợi.
  4. Nếu vẫn còn mâu thuẫn, hãy mô hình hóa dưới dạng Mâu Thuẫn Kỹ Thuật (sử dụng Ma Trận Altshuller) hoặc Mâu Thuẫn Vật Lý (áp dụng phương pháp tách rời).
  5. Kiểm Tra Tài Nguyên → Tìm kiếm các tài nguyên miễn phí hoặc giá rẻ để cải thiện giải pháp.
  6. Sử Dụng 9 Màn Hình để xem xét bối cảnh ở các góc nhìn rộng hơn hoặc hẹp hơn và các khoảng thời gian khác nhau.

Luyện Tập và Các Bước Tiếp Theo

  • Các Bài Tập trong từng chương giúp bạn nắm vững các phương pháp.
  • Dự Án Thực Tế: Áp dụng các công cụ này vào các nhiệm vụ thiết kế hoặc kỹ thuật trong công việc hàng ngày của bạn.
  • Chủ Đề Nâng Cao: Các cấp độ TRIZ từ Level 2 trở lên sẽ đi sâu vào phân tích như Xu Hướng Tiến Hóa, ARIZ và các phương pháp giải quyết mâu thuẫn phức tạp hơn.

Khi bạn thành thạo những kiến thức cơ bản này, TRIZ không chỉ là một phương pháp mà còn là một tư duy—một tư duy giúp bạn liên tục tạo ra các giải pháp sáng tạo và có giá trị cao ở những nơi các phương pháp truyền thống thất bại.

Chúc bạn thành công trên con đường TRIZ của mình!

Tài Liệu Tham Khảo & Đọc Thêm

  1. G.S. Altshuller. Creativity as an Exact Science (The Theory of the Solution of Inventive Problems). Gordon and Breach Science Publishers, 1984.
  2. S. Ikovenko. Tài liệu đào tạo, Boston Inventive Inc., 2017.
  3. Oslo Manual: Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data. OECD/Eurostat.
  4. L. Mann, “Hướng Dẫn Sử Dụng Hệ Thống Toán Học — 9 Cửa Sổ Nhìn Thế Giới”, TRIZ Journal.
  5. B. Zlotin và A. Zusman. The Concept of Resources in TRIZ: Past, Present and Future. Ideation International, 2005.
  6. TRIZ Journal: https://triz-journal.com (Các bài viết, nghiên cứu tình huống, thảo luận).
  7. Systematic Innovation: https://www.systematic-innovation.com (Ma trận mâu thuẫn cập nhật, các phương pháp nâng cao).